Dit jaar (2025) is het 100 jaar geleden dat de ZuiderZeeWerken, een van de grootste waterstaatkundige projecten ooit, startte. De ZuiderZeeWerken waren landelijk van groot belang en ook voor de vormin...

Spoorwegen in Beeld

Het plan van Lely, de aanleg van de Zuiderzeewerken, bracht Nederland veiligheid, vruchtbare landbouwgrond en wereldfaam. Nu, precies honderd jaar later, dienen dijken, gemalen en verse poldergrond nog een onverwacht en nieuw doel. Ze vormen het decor van oeropera SEE van Dina Popma.

De Afsluitdijk is geen etappe die je even tussendoor loopt. Het is een rechte lijn over een kunstwerk dat Nederland al bijna een eeuw vormgeeft. Toen de dijk twee jaar geleden (zomer 2023) een…

En naam verbindt een stad in Nederland en een dorp in Suriname met elkaar: Cornelis Lely. In Nederland is hij de grondlegger van Flevoland, in Suriname was hij de gouverneur, de baas van het land. Lelystedelingen en Lelydorpers willen de historische banden weer aanhalen en een stedenband aangaan. Maar wat deed Lely in Suriname In Nederland is Lely vooral bekend van de Zuiderzeewerken. Hij bedacht het plan om de Zuiderzee af te sluiten en grote stukken land droog te leggen. Daarmee legde hij de basis voor het huidige Flevoland. De hoofdplaats van de nieuwe provincie werd naar hem genoemd: Lelystad. Over wat hij in Suriname heeft gedaan, is veel minder bekend. En toch was Cornelis Lely in Suriname misschien nog wel bekender dan in Nederland, want hij was daar, nog voor de uitvoering van zijn Zuiderzeeplannen, van 1902 tot 1905 gouverneur van de overzeese kolonie.Lely liever kwijtZijn vertrek naar Suriname was niet helemaal vrijwillig, vertelt historicus Ed Voigt die onlangs een uitgebreide verzameling documenten over Lely liet digitaliseren met veel informatie over Lely in Suriname.storytelling:Picture:40669261Lely was in Nederland een lastige minister, zegt Voigt. Onder meer vanwege zijn plannen voor de Zuiderzeewerken. Hij vroeg er nogal wat geld voor. Tijdens een audintie bij koningin Wilhelmina op Het Loo werd hem gevraagd gouverneur van Suriname te worden. Omdat ze hem hier liever kwijt waren, voegt Voigt eraan toe.Op een zijspoor naar SurinameOp een zijspoor gezet, zegt de historicus met een glimlach. Maar ze waren in Suriname nog niet van Lely af, want hij liet daar de enige openbare spoorweg die Suriname ooit heeft gehad aanleggen: de Lawaspoorweg, die later de Landsspoorweg genoemd werd.Lely kreeg aan de andere kant van de oceaan de ruimte om opnieuw grote plannen te maken. De Lawaspoorlijn moest eigenlijk vanuit de hoofdstad Paramaribo diep de binnenlanden inlopen. De spoorlijn was bedoeld om onder meer goud en andere grondstoffen uit het achterland te vervoeren.storytelling:Picture:192213353In 1903 werd gestart met de aanleg van de spoorbaan en in 1905, vlak voor zijn vertrek, werd het eerste deel van de spoorweg geopend, met een station bij wat nu Lelydorp heet. Dat was nog maar het eerste deel van de spoorbaan die uiteindelijk 173 kilometer lang werd en waaraan tot 1912 werd gebouwd. De kosten waren toen 8,5 miljoen gulden, omgerekend zon 135 miljoen euro.Werken in de nachtelijke urenHet was een van zn grote klussen, weet Voigt. Tot diep in de nachtelijke uren schetste Lely tekeningetjes met uiteindelijk resultaat de bovenloop van de Surinamerivier overbruggen met een kabelbaan. Dat was goedkoper dan een brug. Aan de oostoever stond een treintje klaar voor verder vervoer naar station Dam.De spoorlijn was geen lang leven beschoren. In 1936 werd het traject KabelDam buiten bedrijf gesteld. De goudkoorts was afgenomen en dus werd de spoorbaan vooral een markttrein voor dorpen langs de spoorbaan. Maar omdat het onderhoud handen vol geld kostte, wat de Surinaamse overheid niet had, werd het resterende traject uiteindelijk in 1987 buiten bedrijf gesteld. Sprong naar vrijheidLelydorp werd voor de aanleg van de spoorbaan Kofidjompo genoemd. Volgens de overlevering vluchtte de tot slaaf gemaakte Kofi voor zijn achtervolgers en maakte hij een sprong over een brede zwamp, op weg naar de vrijheid.storytelling:Picture:198285061Zijn sprong, djompo in het Surinaams, gaf de plek de naam Kofidjompo, vrij vertaald: sprong naar de vrijheid. De naam leeft nog altijd voort: bij het bord Lelydorp staat Kofidjompo en er is zelfs een Kofiplein.Lely hield zich niet alleen met de spoorlijn bezig. Als gouverneur hield hij zich ook bezig met de ontwikkeling van het land, onder meer op het gebied van landbouw en onderwijs en onderzoek naar de bodem en bossen. Hij bezocht de diepe binnenlanden bij de inheemse gemeenschappen en verschillende marrondorpen. Door Lely is het fundament gelegd voor de toekomstige bloei, vertelt Voigt.Gewichtig fotoboekBij zijn afscheid in 1905 kreeg Lely van Surinaamse notabelen een bijzonder geschenk: een zwaar fotoboek, met een leren omslag en daarop het wapen van Suriname uit die tijd.storytelling:Picture:198285067Het boek weegt ongeveer drie kilogram en is nog altijd in het bezit van de familie Lely. Voigt beschikt over een digitale kopie en mag het originele boek bij bijzondere exposities en ontvangsten tonen. Gouverneur Lely had ook veel contact met marktvrouwen in Paramaribo, vertelt Voigt. Bij zijn afscheid hebben ze zelfs gedichten over Lely gemaakt.Voigt laat fotos zien van Lelys laatste dag in Paramaribo. De marktvrouwen van Paramaribo legden hun hoofddoeken in een lange rij van het gouvernementspaleis naar de aanlegsteiger waar het schip lag. Als eerbetoon liep Lely eroverheen.storytelling:Picture:198285066Op 12 december 1905 vertrok Lely met het schip Prins der Nederlanden terug naar Nederland. Volgens Voigt had Lely langer willen blijven, maar zijn vrouw kampte met gezondheidsproblemen.Wat Lely in Suriname en in Nederland, maar ook in de rest van de wereld achterliet, krijgt nu ook in Lelystad een nieuwe plek. Op 23 september, de geboortedag van Cornelis Lely, wordt de collectie Lely van Voigt officieel geopend. De collectie komt in een barak op het voormalige werkeiland in Lelystad.

Twee oude dijkmagazijnen tussen Den Oever en Medemblik, waar vroeger materialen werden opgeslagen om de dijk te repareren, krijgen een flinke opknapbeurt. De gebouwen werden rond 1930 neergezet toen de Zuiderzeewerken in volle gang waren. Een eeuw krijgen de huisjes een nieuw leven.Vroeger lagen er ladders, gereedschappen en nog veel meer spullen om de dijk te kunnen repareren in geval van nood. Bijna honderd jaar na de bouw van de magazijnen is de renovatie en verbouwing begonnen. Marlies Buurman van Culture Matters gaat twee van deze zwarte parels, zoals ze zelf noemt, onder handen nemen.We staan hier bij de mooiste en meest authentieke van de twee magazijnen. Hier willen we de mensen gaan informeren over de geschiedenis van de Wieringermeerpolder. Dus over de aanleg van de dijk en de dijkmagazijnen. Die geschiedenis kan nog wel wat bekender worden. Maar we willen het ook hebben over de toekomst, vertelt Buurman.Back to basicEven verderop, in de richting van Medemblik, staat het tweede magazijn. Daar zijn andere plannen voor. Daar gaan we een vakantiehuis van maken die off the grid buiten de bewandelde paden, red. is. Er komen net als hier wel zonnepanelen, maar mensen moeten bijvoorbeeld zelf hun spullen met een kruiwagen naar het huisje brengen.Tekst gaat verder onder de video.Juist dat eenvoudige is precies wat aansluit op de omgeving, vindt Buurman, die naast architectuurhistoricus ook ondernemer is en zich al jaren bezighoudt met de herbestemming van erfgoed.Ik denk dat mensen meer en meer op een andere manier vakantie willen vieren. Ze zoeken een intensieve beleving, een bijzondere ervaring. En dan hier op de grens van land en water, wie wil daar nu niet zijn, denk ik dan.Magische plekkenDe zwarte gebouwen tegen de blauwgrijze lucht, het groene gras en de stilte maken de plekken op zijn zachtst gezegd bijzonder. Het is hier magisch. Als mensen hier naartoe lopen gaan ze door het houten hek door het hoge gras, ze zijn dan al afgepeld als ze hier zijn. Je laat iets achter of iets los. Deze plek nodigt dan ook uit om na te denken over grotere vragen.Tekst gaat verder onder de video.Marlies Buurman hoopt dat de gebouwen eind dit jaar klaar zijn voor hun nieuwe toekomst. Ik ben architectuurhistoricus en ben gek op de geschiedenis. Maar ik vind het ook leuk om mensen erbij te halen. En met elkaar in gesprek te gaan over waar het naartoe gaat met Nederland.Gevecht tegen waterVolgens Buurman is het namelijk helemaal niet vanzelfsprekend dat alles altijd doorgaat zoals nu. En dat de toekomst misschien wel om andere antwoorden vraagt. Dit typische watererfgoed zet je aan het denken over hoe we omgaan met ons water, hoe we dat eeuwen gedaan hebben. Altijd dat heroiumlsche verhaal van wij winnen het gevecht van het water. Maar je kunt je afvragen of dat zo is. En daarover praten en meedenken is gewoon heel leuk.

Als je wilt weten hoe het er vroeger op voormalig eiland Wieringen aan toe ging dan kan je het best rondlopen bij museum Jan Lont in Stroe. Dit jaar is het een eeuw geleden dat het eiland met de vaste wal werd verbonden. In een speciale expositie is te zien hoe er een eind kwam aan een tijdperk maar ook dat er een nieuwe periode vol kansen begon.Met een speciale expositie wil museum Jan Lont laten zien hoe Nederland veiliger werd gemaakt dankzij de Zuiderzeewerken. De aanleg van de Afsluitdijk was misschien het hoogtepunt, maar het verhaal begon al eerder. Vanaf Wieringen werd de Amsteldiepdijk aangelegd waardoor het eiland in 1924 met Van Ewijcksluis werd verbonden. Ineens was Wieringen onderdeel van het vaste land.Vrijwilliger Paul van Wohlzogen Kuumlhr loopt door het museum en laat schaalmodellen van baggermachines zien. Die hebben we van het Baggermuseum in Schiedam te leen gekregen. En hier staan hoge laarzen waarmee de werknemers in het water stonden. En daar verstevigde klompen dan kon je nog eens een steen op je voet laten vallen. Als je de oude filmpjes ziet dan zie je hoe zwaar het werk was. Als je dat ziet krijg je al pijn in je rug.Tekst gaat verder onder de foto.Voor de inrichting van de expositie zijn niet alleen museumstukken gebruikt. Er werd ook geput uit priveacuteverzamelingen van mensen en instanties uit de omgeving. Vele fotos laten zien hoe het leven toen was. De aanleg had nogal wat impact. Het was de bedoeling dat er een spoorlijn zou komen. Je kunt de sporen daarvan nog zien in het landschap. Maar er kwam ook nieuwe infrastructuur. Er werd een betonnen weg dwars over het eiland gelegd, de huidige N99, waardoor het werd verdeeld in noord en zuid.Door de aanleg van de Amsteldiepdijk en later de Afsluitdijk, kwamen er duizenden nieuwe werknemers naar de regio. Soms uit arme streken zoals de veengebieden. De Maatschappij Uitvoering Zuiderzeewerken had arbeiders nodig, dijkwerkers, steenzetters. Daar kon Wieringen niet in voorzien. Het was ook een nationaal project en er kwamen mensen uit heel Nederland. Daardoor werd de vrij gesloten gemeenschap open gegooid.Dat laatste gaf het eiland een flinke zet in de rug. Er werden prachtige huizen gebouwd voor de directie en het middenkader. En er werden woongemeenschappen opgericht, bij Westerland en Den Oever bijvoorbeeld waar de arbeiders kwamen te wonen. Die woonden niet in huizen zoals de directie, dat kan ik je wel verklappen.Tekst gaat verder onder de foto.In het museum is ook te zien dat er naast de zware omstandigheden ook aan ontspanning werd gedacht. Hier kun je zien dat er bij Hippolytushoef een wielerbaan was. Die werd gebouwd om de mensen ook wat vertier te bieden als het werk er op zat. In de weekenden konden ze daar terecht. Mijn hart gaat hier als wielrenner harder van kloppen. Naast de vele fotos en een zelf gemonteerde film met beelden uit de jaren 20 van de vorige eeuw, zijn er ook veel voorwerpen uit die tijd te zien zoals een mobiele schaftkeet. Andreacute Lont van het museum is geboren en getogen Wieringer. De Afsluitdijk is 32 kilometer lang, als je pauze had, kon je niet helemaal naar het begin lopen om je broodje te eten. Ze namen de keet dus met zich mee.Tekst gaat verder onder de foto.Het eilandgevoel is nog altijd aanwezig als je rond het museum dwaalt. Paul von Wohlzogen Kuumlhr. Dat sentiment is nooit verloren gegaan. Maar het is een vriendelijke sentiment. Men vond het wel jammer dat het geen eiland is. Maar als je het nu vraagt aan de Wieringers, vindt niemand het jammer dat het geen eiland meer is. De positieve uitwerking van de aanwas van de bevolking was echt een stap vooruit. Het is een mooie combinatie: vooruit stappen maar ook koesteren wat geweest is.Tekst gaat verder onder de foto.Andreacute Lont herkent het gevoel: Dit verhaal is heel belangrijk om te vertellen. Wij laten normaal al het werk van de mensen op Wieringen zien, de boeren en de vissers. De Zuiderzeewerken hebben enorme invloed gehad. Er komen dan ook mensen uit heel Nederland naar ons museum. Niet iedereen weet dat het hier begon, goede reden dus om bij ons langs te komen.

YouTube video by De Avondshow met Arjen Lubach | VPRO

Bij museum Jan Lont op Stroe werd zaterdagmorgen 9 mei een lunch geserveerd die was georganiseerd door het team van 100 jaar ZuiderZeeWerken. Camping Waddenzee verzorgde de lunch en de organisatie had nog meer verrassingen in petto. Bij aankomst kreeg iedereen een Zuiderzee Courant en ingenieur Lely kwam hoogstpersoonlijk even langs. Hij vertelde ook dat dit bezoek aan het museum niet het enige is waar hij langs komt. Om het verhaal over de ZuiderZeeWerken goed te vertellen zal hij langs de grotere evenementen in Hollands Kroon komen. Onder het genot van enkele liedjes van singer-songwriter Rob Makreel konden de gasten beginnen aan een lekkere lunch. Tussendoor vertelde historicus Willen van der Ham over de ZuiderZeeWerken en na afloop kon iedereen nog een bezoek brengen aan het museum.

Museum de Turfschuur opende op zaterdag haar deuren voor het seizoen. Het museum is helemaal opnieuw ingericht voor de expositie: De Zuiderzeewerken en Kolhorn. De tentoonstelling laat zien hoe ingrijpend deze waterbouwkundige projecten het dorp hebben veranderd. Vooral de drooglegging van de Wieringermeer en de aanleg van de Afsluitdijk hadden grote gevolgen voor de regio. Voor de ansjovisvissers betekende dit het einde van hun traditionele bestaan, doordat de open verbinding met de Zuiderzee verdween en het gebied veranderde in een zoetwatermeer. Met historische beelden, verhalen en objecten wordt duidelijk gemaakt hoe deze veranderingen het dagelijks leven in Kolhorn hebben beïnvloed. Scholen Naast de expositie richt de Turfschuur zich ook op educatie. Voor de hoogste groepen van basisscholen in de gemeente Hollands Kroon is binnen het project Vissersverleden een uitgebreid lespakket ontwikkeld. Daarmee kan een bezoek aan het museum een waardevolle en leerzame invulling zijn van een schoolreis of schoolkamp.

Kolhorn – Het tweede ZuiderZeeCafé vindt plaats op vrijdag 19 september in Kolhorn. Tijdens deze bijeenkomst wordt de tweede editie van de ZuiderZeecourant feestelijk gepresenteerd. Het ZuiderZeeCafé maakt onderdeel uit van het programma ZuiderZeeWerken 100 jaar, nóg 100 jaar. Inwoners, culturele partners, erfgoedorganisaties en ondernemers ontmoeten elkaar in een informele setting om ideeën uit te … Het bericht Tweede ZuiderZeeCafé in Kolhorn verscheen eerst op Regio Noordkop.

Wieringermeer – Met het plaatsen van de eerste zonnepanelen gaven wethouder Robert Leever en Ilia Neudecker van LEADER Kop van Noord-Holland donderdag 26 juni het startsein voor het bijzondere renovatieproject van twee historische dijkmagazijnen. De dijkmagazijnen stammen uit de jaren 30 van de vorige eeuw en maakten deel uit van de Zuiderzeewerken. Ze werden gebouwd … Het bericht Start renovatie historische dijkmagazijnen in Wieringermeer verscheen eerst op Regio Noordkop.

Hollands Kroon – Het gehele jaar 2025 wordt stilgestaan bij 100 jaar Zuiderzeewerken. Zo ook met de oer opera SEE – een multidisciplinaire voorstelling onder leiding van maker en artistiek leider Dina Popma. Het verhaal volgt Grietje Zwolsman, een jonge Friese vrouw uit de jaren 1920 die op zoek is naar vrijheid. Haar persoonlijke reis … Het bericht Oer opera SEE brengt 100 jaar Zuiderzeewerken tot leven verscheen eerst op Regio Noordkop.