Għar Gremxul: Logħob b'xejra Maltija / Games with a Maltese twist

A solo storygen TTRPG about a local rebellion against colonial powers. Based on a Maltese folk game

A solo story generation TTRPG where you recount tales of revolt, rebellion, and uprising against colonial powers.

A solo storygen TTRPG about a local rebellion against colonial powers. Based on a Maltese folk game

We give you the tools to engage with your donors and raise more for your charity

1-ghajta ghall-indipendenza. Ahna sa nkomplu fejn hallew huma. M'hux importanti li r-rebha ssehh issa, l-aqwa li r-rewwixta tkompli. Il-konklużjoni hija mill-iżjed patrijottika: Imbierka ż-żghar li qatt ma jniżżlu rashom quddiem il-kbar. Fil-mewt m'humiex telliefa. Xewqitkom ghad issehh. Din hija l-weghda. L-ahhar kliem jishaq fuq il-konvinzjoni tal-poeta li, bhala profeta omnixjenti, ihoss li jista' jantičipa l-ġejjieni. "Rewwixta" hija miktuba bil-vers mahlul kif jixraq ħafna lil tema serja, bhalma hi l-qlubija li juri poplu żghir quddiem qawwiet mill-iżjed ambizzjuži. Oliver Friggieri jidentifika ruhu ma' l-imġarrab, mal-batut; isir haga wahda mar-romol, ghax fit-tbatija m'hemmx distinzjoni. L-istil joqrob lejn id-drammi klassiči Griegi, fejn il-kor kellu l-akbar sehem fin-nisğa tal-ġrajja. Kellu l-biċċa xoghol li jghaddi mill-għarbiel dak li kien qed ischh fuq il-palk. Dan hu dak li qed jagħmlu r-rahlin f'din is-silta; juru ahjar il-kawża tal-Maltin, poplu żghir u msejken jissielet wahdu ghall-helsien. Kliemhom huwa ilment nazzjonali u, fi kliem il-poeta, jipprova jilhaq l-akbar numru ta' Maltin ta' żmienna li, minħabba preġudizzji bla sinsla, ikasbru lil arthom stess. Dan huwa nuqqas kbir ghax inkunu qed nidfnu l-holma kbira ta' missirijietna. Id-djalogu tar-rahlin isir mal-mejtin ta' kull żmien. Fi kliemhom thoss riferenza lejn dawk li mietu fil-gwerer dinjija u, lejn it-tmiem, hemm xi jfakkarna fiż-Żminijiet tan-Noſs meta, mill-faqar tagħhom, il-Maltin hallsu 1-oghla prezz biex fdew lil arthom. Wara kollox il-mejtin li jsemmi l-poeta jibqgħu jitwieldu u jiġġeddu tul generazzjonijiet shah sa ma ssehh il-"Holma 1-Kbira". L-istil meqjus ifakkrek I'versi romantiči ta' poeti tradizzjonali bhal Anastasju Cuschieri, Dun Karm u Gorg Pisani. L-argumenti tar-rahlin (kor) joghlew wiehed fuq l-iehor sakemm bl-akbar żvilupp naturali naslu għall-konklużjoni fl-aħħar vers: Xewqitkom ghad issehh. Din hija l-weghda. 29

jindirizza lix-xemx, bhala simbolu universali tal-paċi. Fil-bidu jistaqsiha jekk qattx rat "iljuni chrex mill-Maltin" filwaqt li fl-ahhar jitlobha tmur ixxandar ir-rebha glorjuża tagħna ma' l-erbat irjich tad-dinja. L-element celebrattiv jispikka aktar mill-element tal-mahfra. Dun Karm jishaq fuq l-importanza tar-reliġjon ['waqtiet ta' tweghir bhal dan. Niesna kienu konvinti minn twemminhom u kienet din l-istess konvinzjoni li wasslithom ghar-rebha: Iżda go sidrek qatt ma birdet l-emuna li Alla 1-Qawwi tieghek kien habib; ghalhekk żammejt u ma harģetx minn fommok la lewma, la tnehida fit-tigrib. Mhux ta' bxejn li, meta l-ghadu taha ghall-harba, bhala reazzjoni sabiha u spontanja: harget bhal raghda minn go qalbek l-ghajta tar-rebha u harstek lejn is-sema griet. REWWIXTA Oliver Friggieri (pag. 19) Dawn il-versi huma mehuda mid-dramm Rewwixta ta' Oliver Friggieri. Fih il-poeta jfakkar il-qlubija tal-Maltin fis-sentejn (1798-1800) li l-Franċiżi qattghu fostna. II-Maltin ma setgħux igerrghu r-reghba tal-Franċiżi lejn it-teżori ta' artna, hafna minnhom sagri, u ghamlu ghalihom. Dan kien li wassal ghall-imblokk tal-Franċiżi ġol-belt Valletta. Friggieri juri l-konvinzjoni tiegħu li l-ebda setgha qawwija m'hi kbira biżżejjed biex issaltan b'mod assolut. Hemm dejjem setgha ikbar. Alına poplu żghir u hlomna holma kbira, li nkunu hielsa, iżda kienet holma kbira wisq ghalina u ghaffġitna. Ħadd ma jista' jlumna jekk ma ġarrabx bhalna, u ma ninsew qatt lil dawk li hadulna u lil dawk li mietu boghod minn xtutna. Hawnhekk il-poeta jishet il-hakma li bla dritt tfarrak 1-imhabba minn djarna. II-faraġ tagħna huwa Alla nnifsu li jistmerr lill-hakkiem. Lil dawk li nqatlu ghall-kawża ta' helsien artna Alla jilqagħhom u t-telfa jbiddilha frebha: ghax hemm miktub li Huwa xehet harstu fuq iċ-ċkejknin u lill-kburin nesichom. Dawk li mietu jerġgħu jitwieldu fina ghax aħna ghandna r-responsabbiltà li nġorru hsibijiethom. Mietu fizikament iżda moralment ghadhom jitwettqu fina u f'uliedna jekk ahna ma naslux. Lejn it-tmiem tinhass tidwi l-hin kollu 28

1799. Oliver Friggieri jfakkarma fir-Rewwixta tal-Maltin kontra l-Francizi fid-dramm klassiku tiegħu bl-istess isem. "Ir-romol ma jinsewx, langas I-ilatiema, ilkoll nibku 1-qrabat li rajna jaqgħu jitqabdu taht ghajnejna, Ikoll niftakru fil-qraba li serqulia minn go djama biex demmhom ixerrduh fi glied imdieghed lilhinn minn xtutna." F'dan l-epilogu li wieħed mill-bdiewa jindirizza lill-Maltin, ifakkarhom li għax Malta zghira qatt ma setgħet tirbah lil min hu akbar minnha u għalhekk kellha iddur lejn il-fidi tagħha, titlob '1 Alla biex jipproteġiha u tafda biss fiH. Hawn naraw l-għaqda tal- patrijottiżmu u t-twemmin. Kellhom ikunu I-Maltin li sakkru I-Franċiżi fil-Belt u bl-għajnuna ta' Inglizi mexxielhom jixhtuhom il barra. Malta dahlet tagħmel parti mill-Imperu Britanniku u hawn ukoll l-istorja tkompli sakemm wasalna fit-Tieni Gwerra Dinjija meta -Maltin kellhom jgħaddu minn prova oħra ta' qlubija u twemmin. "II-11 ta' Ġunju, 1940. Is-sebh kien qed jitnikker fuq l-ibliet u l-irhula siekta. Imma f dak is-skiet hemm xejra ta' mistennija kbira, xejra ta xi haga mdendla fl-arja, li ser tinqala' ma ddumx. Ġuże Chetcutif Taht In-Nar mill-ġdid ifakkarna fl-imħabba kbira li kellhom in-nies lejn art twelidhom. II-Maltin kienu għaddew minn l-agharr holma ta' ħajjithom għaliex Malta dak il-jum kienet ga laqqtitha bis-shih. Iżda il-Maltin ma qatgħux qaibhom u baqgħu jitolbu lill-Madonna ghall helsien mill-ajruplani u l-bombi li kienu nezlin fuqhom. Chetcuti mill-ġdid jorbot it-twemmin mal-kuraġġ tal-Maltin u jtenni għal darba tnejn kif kienu jgħidu r-rużarju fil-kennijiet taht l-art u kif it-talb sinċier izda semplici wera I-Fidi qawwija li kellhom. Wara li helsu b'wićć il-ġid minn dan it-tiġrib li dam sejjer snin twal, kellhom għal darb' ohra jiddefendu l-prestigju tagħhom fi żmien il-paċi. Rużar briffa jfakkarna fis-sentimenti Maltin meta darba Malta kellha tilghab logħba futbol kontra l-Jugoslavja. Qabel il-logħba daqqew l-innijet ta' l-Ingilterra u tal-Jugoslavia izda hallew l-innu Malti barra. II-Maltin hassewhom imweġġghin u għalhekk bi protesta qamu u kantaw l-Innu Nazzjonali Malti. Briffa mill-ġdid jiftakar fi ħsieb Vassalli u donnu jipprofettizza il-ħsieb politiku taż-żmien ta' l-Indipendenza "U I-ombra ta Vassalli, qamet minn qiegh il-qabar u ghajtet, Issa fl-ahhar, jien se nsib is-sabar." Permezz ta' dawn il-poeżiji u proża wieħed jista' jinduna li għalkemm Malta hija żgħira geografikalment, għandha karattru qawwi u sod hafna u din hija r-raġuni principali għaliex Malta hija pajjiż indipendenti illum. Hemm kittieba oħra li qgħadhom ifakkruna fil- qlubija tal- Maltin matul iz- zminijiet u li mhumiex ma dawk li għandna fl-ewwel taqsima iżda li xorta hallewina bil- miktub il-ġrajjiet li għaddew minn fuq il-gżejjer Maltin.

1-ghajta ghall-indipendenza. Ahna sa nkomplu fejn hallew huma. M'hux importanti li r-rebha ssehh issa, l-aqwa li r-rewwixta tkompli. Il-konklużjoni hija mill-iżjed patrijottika: Imbierka ż-żghar li qatt ma jniżżlu rashom quddiem il-kbar. Fil-mewt m'humiex telliefa. Xewqitkom ghad issehh. Din hija l-weghda. L-ahhar kliem jishaq fuq il-konvinzjoni tal-poeta li, bhala profeta omnixjenti, ihoss li jista' jantičipa l-ġejjieni. "Rewwixta" hija miktuba bil-vers mahlul kif jixraq ħafna lil tema serja, bhalma hi l-qlubija li juri poplu żghir quddiem qawwiet mill-iżjed ambizzjuži. Oliver Friggieri jidentifika ruhu ma' l-imġarrab, mal-batut; isir haga wahda mar-romol, ghax fit-tbatija m'hemmx distinzjoni. L-istil joqrob lejn id-drammi klassiči Griegi, fejn il-kor kellu l-akbar sehem fin-nisğa tal-ġrajja. Kellu l-biċċa xoghol li jghaddi mill-għarbiel dak li kien qed ischh fuq il-palk. Dan hu dak li qed jagħmlu r-rahlin f'din is-silta; juru ahjar il-kawża tal-Maltin, poplu żghir u msejken jissielet wahdu ghall-helsien. Kliemhom huwa ilment nazzjonali u, fi kliem il-poeta, jipprova jilhaq l-akbar numru ta' Maltin ta' żmienna li, minħabba preġudizzji bla sinsla, ikasbru lil arthom stess. Dan huwa nuqqas kbir ghax inkunu qed nidfnu l-holma kbira ta' missirijietna. Id-djalogu tar-rahlin isir mal-mejtin ta' kull żmien. Fi kliemhom thoss riferenza lejn dawk li mietu fil-gwerer dinjija u, lejn it-tmiem, hemm xi jfakkarna fiż-Żminijiet tan-Noſs meta, mill-faqar tagħhom, il-Maltin hallsu 1-oghla prezz biex fdew lil arthom. Wara kollox il-mejtin li jsemmi l-poeta jibqgħu jitwieldu u jiġġeddu tul generazzjonijiet shah sa ma ssehh il-"Holma 1-Kbira". L-istil meqjus ifakkrek I'versi romantiči ta' poeti tradizzjonali bhal Anastasju Cuschieri, Dun Karm u Gorg Pisani. L-argumenti tar-rahlin (kor) joghlew wiehed fuq l-iehor sakemm bl-akbar żvilupp naturali naslu għall-konklużjoni fl-aħħar vers: Xewqitkom ghad issehh. Din hija l-weghda. 29

jindirizza lix-xemx, bhala simbolu universali tal-paċi. Fil-bidu jistaqsiha jekk qattx rat "iljuni chrex mill-Maltin" filwaqt li fl-ahhar jitlobha tmur ixxandar ir-rebha glorjuża tagħna ma' l-erbat irjich tad-dinja. L-element celebrattiv jispikka aktar mill-element tal-mahfra. Dun Karm jishaq fuq l-importanza tar-reliġjon ['waqtiet ta' tweghir bhal dan. Niesna kienu konvinti minn twemminhom u kienet din l-istess konvinzjoni li wasslithom ghar-rebha: Iżda go sidrek qatt ma birdet l-emuna li Alla 1-Qawwi tieghek kien habib; ghalhekk żammejt u ma harģetx minn fommok la lewma, la tnehida fit-tigrib. Mhux ta' bxejn li, meta l-ghadu taha ghall-harba, bhala reazzjoni sabiha u spontanja: harget bhal raghda minn go qalbek l-ghajta tar-rebha u harstek lejn is-sema griet. REWWIXTA Oliver Friggieri (pag. 19) Dawn il-versi huma mehuda mid-dramm Rewwixta ta' Oliver Friggieri. Fih il-poeta jfakkar il-qlubija tal-Maltin fis-sentejn (1798-1800) li l-Franċiżi qattghu fostna. II-Maltin ma setgħux igerrghu r-reghba tal-Franċiżi lejn it-teżori ta' artna, hafna minnhom sagri, u ghamlu ghalihom. Dan kien li wassal ghall-imblokk tal-Franċiżi ġol-belt Valletta. Friggieri juri l-konvinzjoni tiegħu li l-ebda setgha qawwija m'hi kbira biżżejjed biex issaltan b'mod assolut. Hemm dejjem setgha ikbar. Alına poplu żghir u hlomna holma kbira, li nkunu hielsa, iżda kienet holma kbira wisq ghalina u ghaffġitna. Ħadd ma jista' jlumna jekk ma ġarrabx bhalna, u ma ninsew qatt lil dawk li hadulna u lil dawk li mietu boghod minn xtutna. Hawnhekk il-poeta jishet il-hakma li bla dritt tfarrak 1-imhabba minn djarna. II-faraġ tagħna huwa Alla nnifsu li jistmerr lill-hakkiem. Lil dawk li nqatlu ghall-kawża ta' helsien artna Alla jilqagħhom u t-telfa jbiddilha frebha: ghax hemm miktub li Huwa xehet harstu fuq iċ-ċkejknin u lill-kburin nesichom. Dawk li mietu jerġgħu jitwieldu fina ghax aħna ghandna r-responsabbiltà li nġorru hsibijiethom. Mietu fizikament iżda moralment ghadhom jitwettqu fina u f'uliedna jekk ahna ma naslux. Lejn it-tmiem tinhass tidwi l-hin kollu 28

1799. Oliver Friggieri jfakkarma fir-Rewwixta tal-Maltin kontra l-Francizi fid-dramm klassiku tiegħu bl-istess isem. "Ir-romol ma jinsewx, langas I-ilatiema, ilkoll nibku 1-qrabat li rajna jaqgħu jitqabdu taht ghajnejna, Ikoll niftakru fil-qraba li serqulia minn go djama biex demmhom ixerrduh fi glied imdieghed lilhinn minn xtutna." F'dan l-epilogu li wieħed mill-bdiewa jindirizza lill-Maltin, ifakkarhom li għax Malta zghira qatt ma setgħet tirbah lil min hu akbar minnha u għalhekk kellha iddur lejn il-fidi tagħha, titlob '1 Alla biex jipproteġiha u tafda biss fiH. Hawn naraw l-għaqda tal- patrijottiżmu u t-twemmin. Kellhom ikunu I-Maltin li sakkru I-Franċiżi fil-Belt u bl-għajnuna ta' Inglizi mexxielhom jixhtuhom il barra. Malta dahlet tagħmel parti mill-Imperu Britanniku u hawn ukoll l-istorja tkompli sakemm wasalna fit-Tieni Gwerra Dinjija meta -Maltin kellhom jgħaddu minn prova oħra ta' qlubija u twemmin. "II-11 ta' Ġunju, 1940. Is-sebh kien qed jitnikker fuq l-ibliet u l-irhula siekta. Imma f dak is-skiet hemm xejra ta' mistennija kbira, xejra ta xi haga mdendla fl-arja, li ser tinqala' ma ddumx. Ġuże Chetcutif Taht In-Nar mill-ġdid ifakkarna fl-imħabba kbira li kellhom in-nies lejn art twelidhom. II-Maltin kienu għaddew minn l-agharr holma ta' ħajjithom għaliex Malta dak il-jum kienet ga laqqtitha bis-shih. Iżda il-Maltin ma qatgħux qaibhom u baqgħu jitolbu lill-Madonna ghall helsien mill-ajruplani u l-bombi li kienu nezlin fuqhom. Chetcuti mill-ġdid jorbot it-twemmin mal-kuraġġ tal-Maltin u jtenni għal darba tnejn kif kienu jgħidu r-rużarju fil-kennijiet taht l-art u kif it-talb sinċier izda semplici wera I-Fidi qawwija li kellhom. Wara li helsu b'wićć il-ġid minn dan it-tiġrib li dam sejjer snin twal, kellhom għal darb' ohra jiddefendu l-prestigju tagħhom fi żmien il-paċi. Rużar briffa jfakkarna fis-sentimenti Maltin meta darba Malta kellha tilghab logħba futbol kontra l-Jugoslavja. Qabel il-logħba daqqew l-innijet ta' l-Ingilterra u tal-Jugoslavia izda hallew l-innu Malti barra. II-Maltin hassewhom imweġġghin u għalhekk bi protesta qamu u kantaw l-Innu Nazzjonali Malti. Briffa mill-ġdid jiftakar fi ħsieb Vassalli u donnu jipprofettizza il-ħsieb politiku taż-żmien ta' l-Indipendenza "U I-ombra ta Vassalli, qamet minn qiegh il-qabar u ghajtet, Issa fl-ahhar, jien se nsib is-sabar." Permezz ta' dawn il-poeżiji u proża wieħed jista' jinduna li għalkemm Malta hija żgħira geografikalment, għandha karattru qawwi u sod hafna u din hija r-raġuni principali għaliex Malta hija pajjiż indipendenti illum. Hemm kittieba oħra li qgħadhom ifakkruna fil- qlubija tal- Maltin matul iz- zminijiet u li mhumiex ma dawk li għandna fl-ewwel taqsima iżda li xorta hallewina bil- miktub il-ġrajjiet li għaddew minn fuq il-gżejjer Maltin.